“Bạn biết mình cần làm gì. Bạn thậm chí đã lên kế hoạch rất chi tiết. Nhưng cơ thể vẫn từ chối. Không phải vì bạn lười — mà vì có thể, kỷ luật đang làm hại bạn.”
Khoan lướt qua hay từ chối điều nghe có vẻ “nghịch lý” trên, bởi vì có thể bạn sẽ bỏ lỡ cơ hội để bản thân làm được điều bạn đã khao khát từ lâu đấy.
Được rồi, chúng ta sẽ bắt đầu từ một việc rất quen thuộc:
đó là tự hứa sẽ thưởng cho mình sau khi làm xong việc.
Nghe thì hợp lý.
Nhưng thực ra, đây là một dạng tự lừa dối.
Điều này không giúp bạn sống sống có động lực hơn.
Nó chỉ là cách dụ bản thân làm
một điều mình không thực sự muốn.
Bạn nói rằng “Kệ đi, cố làm nốt cái này rồi mình đi chơi / xem phim…”
Trong suốt quá trình làm,
tâm trí luôn muốn thoát ra khỏi việc đang làm,
nhưng lại bị kéo về bởi ý nghĩ về phần thưởng phía sau.
Vậy thì câu hỏi là:
đây có thật sự là công cụ giúp bạn chạm tới phần thưởng kia không?
Mấu chốt nằm ở chỗ này:
Ta nghĩ phần thưởng nằm sau nỗ lực.
Nhưng khi chạm tới rồi, cảm giác thoả mãn lại rất ngắn —
thậm chí đôi khi… không có.
Ta nghĩ mình cần động lực bằng thưởng – phạt.
Nhưng thứ thật sự thiếu,
là sự gắn kết với chính việc đang làm.
Vậy điều gì có thể thay thế hệ thống thưởng – phạt này?
Câu trả lời nằm ở việc tìm được một lý do, có ý nghĩa với chính bạn.
Không phải một cái WHY người khác nói với bạn.
Không phải WHY người ta ra rả trên mạng xã hội.
Mà là một ý nghĩa đúng với chính con người bạn.
Lúc này, bản thân quá trình làm điều đó đã là phần thưởng rồi.
Và bạn sẽ nhận ra:
mình đang sống trong trạng thái mà người ta hay gọi là dòng chảy. (go with the flow)
Những điều chúng ta vừa thảo luận ở trên phần nào trả lời cho câu hỏi:
Tại sao bạn không kỷ luật được?
Cảm giác ấy giống như có một lực nào đó luôn kéo bạn ra khỏi việc mình đang làm.
Nhưng hãy để tôi nói thế này: trái tim của bạn không sai.
Bởi có thể, ở thời điểm hiện tại, chính kỷ luật mới là thứ cản trở bạn.
Vậy phải làm sao bây giờ?
Hãy vô kỷ luật.
Nhưng phải vô kỷ luật đúng cách.
“Tại sao tôi lại nói kỷ luật đang làm hại bạn?” Hãy để tôi giải thích nghịch lý này…
Bây giờ câu hỏi quan trọng nhất với chúng ta là:
Tại sao kỷ luật lại gây cản trở ở thời điểm này?
Đơn giản là vì ta đang đánh giá sai về chính mình.
Và khi đánh giá sai,
mọi hình thức kỷ luật áp lên chỉ càng đẩy ta đi chệch hướng.
Trong trường hợp đó, kỷ luật không giúp ta tiến lên,
mà khiến ta xa rời bản thân, và ngừng lắng nghe trực giác/ nhu cầu thật sự.
Và trong khi lý trí và trực giác của bạn đang đấu tranh với nhau,
những hàng to-do list thì vẫn dài ra,
không có checklist nào được hoàn thành.
Và rồi, ta bắt đầu tin rằng “mình không đủ tốt”,
Việc bạn tự phê phán cứ lặp đi lặp lại, lòng tự trọng và sự tự tin cũng vì thế mà mòn đi theo thời gian.
Với tôi, đây là một vấn đề lớn.
Bởi vì khi theo đuổi những mục tiêu không phù hợp hoặc không thực tế,
ta dễ rơi vào chuỗi thất bại lặp lại.
Chuỗi đó vô tình củng cố niềm tin sai lầm ban đầu,
làm tăng cảm giác bất mãn — và tệ hơn, là tuyệt vọng.
Trong khi đó, ta lại bỏ lỡ cơ hội phát huy tiềm năng thật,
lãng phí thời gian và năng lượng để cố trở thành một ai khác.
Bởi vì không phải ai cũng có năng lực làm tốt mọi thứ hay khả năng chịu đựng cao.
Nên khi con đường kỷ luật mâu thuẫn với bản chất,
cơ chế tự vệ sẽ xuất hiện: trì hoãn, chống đối ngầm, hoặc kiệt sức
vì phải liên tục đấu tranh với chính mình.
Vậy để hoà hợp với chính mình,
chúng ta cần trả lời câu hỏi: “Bản thân thật sự tận hưởng với điều gì?”
Lúc này, vô kỷ luật một cách có kỷ luật sẽ phát huy tác dụng.
- vô kỷ luật ở đây là cho phép bản thân linh hoạt trải nghiệm và thích nghi, không ngại thay đổi, không sợ mắc lỗi.
- kỷ luật ở đây là kỷ luật trong việc đo bản thân: kiên trì đo lường, kiên trì trải nghiệm và cho phép bản thân tận hưởng mỗi giây phút của cuộc sống.
Điều quan trọng nhất là
cần phải để cơ thể và tâm trí được tự do.
Không cứng nhắc, không ràng buộc, không nhất nhất phải tuân theo Cái siêu tôi.
Bởi vì những tiêu chuẩn mà ta đặt ra ở thời điểm hiện tại chưa chắc đã phù hợp với bản thân, đôi khi còn tước đi cơ hội để quan sát bản thân trong trạng thái "tự nhiên" nhất. Và bạn không thể nhìn một "con đập" để kết luận về dòng chảy của "dòng sông" được.
Nghe thì có vẻ trừu trượng, nhưng bây giờ hãy cùng tôi phân tích "Kỷ luật trong trường hợp đánh giá sai về bản thân" thông qua mô hình cấu trúc nhân cách của Sigmund Freud, để xem khoa học tâm lý cho ta thấy chính xác điều này đang diễn ra như thế nào nhé:
Trong mô hình cấu trúc nhân cách của Sigmund Freud: có 3 yếu tố bao gồm Cái Nó (Id), Cái Tôi (Ego), và Cái Siêu Tôi (Superego).
Cái Nó nằm ở vùng vô thức, là phần chìm của tảng băng mà chúng ta không thể thấy trực tiếp được. Cái nó hoạt động theo Nguyên tắc Khoái lạc - là phần bản năng, đòi hỏi thỏa mãn ngay lập tức các nhu cầu cơ bản (đói, khát, tình dục, tránh đau đớn).
Ví dụ: Cái Nó là khi 2h sáng bạn thèm pizza, hoặc khi deadline đang đến gần nhưng bạn lại muốn lướt TikTok.
Cái Siêu Tôi thì ngược lại, hoạt động theo Nguyên tắc Đạo đức - là lương tâm, lý tưởng, và các tiêu chuẩn được học hỏi từ cha mẹ, xã hội và từ chính bản thân. Cái siêu tôi là tiếng nói phê phán nội tâm, tạo ra cảm giác tội lỗi khi ta vi phạm quy tắc.
Ví dụ: Cái Siêu Tôi là giọng nói "Mày phải dậy 5h sáng mỗi ngày, phải đọc 50 trang sách, phải tập gym 2 tiếng, không làm được thì mày là thất bại."
Cái Tôi chính là phần ý thức của chúng ta, là điều mà chúng ta có thể quan sát trực tiếp. Cái tôi hoạt động theo Nguyên tắc Thực tại - đóng vai trò trung gian hòa giải giữa Cái Nó và Cái Siêu Tôi, tìm cách thỏa mãn nhu cầu của Cái Nó theo cách thực tế, hợp lý và xã hội chấp nhận được.
Ví dụ: Cái Tôi là khi bạn đàm phán: "Okay, mình làm việc tập trung 45 phút rồi nghỉ 15 phút, vừa làm được việc vừa không kiệt sức."
Và mọi thứ bắt đầu sụp đổ kể từ đây...
Khi kỷ luật sai hướng, Cái Tôi (Ego) phải xét xử một phiên toà cực kỳ căng thẳng:
- Cái Tôi hoặc là đầu hàng trước những yêu cầu quá mức của Cái Siêu Tôi (thực hiện kỷ luật khắt khe, tự trách mình), hoặc là bị áp đảo bởi Cái Nó (né tránh, bỏ cuộc, trì hoãn).
- Việc không hoàn thành những điều do Cái siêu tôi cực đoạn đặt ra dẫn tới cảm giác tội lỗi mãnh liệt, khiến cá nhân tin rằng mình là người "kém cỏi" hoặc "vô kỷ luật".
- Việc Cái nó không được đáp ứng lại khiến cho cơ thể cảm thấy thiếu thốn, trống rỗng.
Điều đặc biệt ở đây là, vấn đề nằm ở hướng đi chứ không phải khả năng. Cái siêu tôi được đặt ra để chúng ta thoả mãn tiêu chuẩn của bản thân, hay để chúng ta có một tiêu chuẩn mãi mãi không bao giờ được thoả mãn?
Vậy làm thế nào để thoát ra khỏi vòng luẩn quẩn này?
Trong trường hợp này, việc lắng nghe bản thân và can đảm đi tìm bằng được định hướng phù hợp với thực tế và nhu cầu của bản thân là điều quan trọng nhất. Bởi khi làm được điều đó, kể cả khi chưa có thành tựu đáng kể, chúng ta cũng đã là bạn của chính mình.
Vậy làm sao để có thể dũng cảm đưa ra quyết định, hay nói cách khác là cho phép bản thân cơ hội được bước đi trên một con đường thực sự của ta?
Chúng ta sẽ cùng khám phá điều đó trong những tập sau.
Nếu bạn thấy những suy nghĩ này hữu ích, hãy bật chuông để không bỏ lỡ nhé.
___________________________________________________________________________________
your companion,
Quỳnh Anh
Nghe bản audio tại đây: Clarity Lab Podcast