So sánh là một trong những phương pháp phát triển mạnh mẽ nhất của con người.
Nhưng cũng là thứ thường xuyên bị đổ lỗi bởi những người không đủ sức đối diện với chính mình.
Từ khi còn rất nhỏ, chúng ta học cách hiểu thế giới thông qua so sánh.
So sánh hai số tự nhiên.
So sánh đúng – sai trong môn đạo đức.
So sánh cây này với cây kia, hành vi này với hành vi khác.
Chúng ta hiểu mọi thứ bằng phép so sánh.
Vậy nên khi lớn lên, nghe người ta nói rằng:
“Đừng so sánh nữa, sẽ bớt đau khổ.”
Tôi thấy có gì đó… không ổn.
Bởi chẳng phải đau khi nhìn thẳng vào sự thật là một cái đau cần thiết hay sao?
Hóa ra, vì không đủ sức chịu đựng cảm xúc đó,
người ta chọn cách bêu xấu việc so sánh
thay vì rèn luyện nội lực.
Nếu nhìn kỹ hơn, có lẽ người ta không ghét so sánh.
Mà chỉ ghét cảm giác bị so sánh phơi bày sự thật về chính mình.
Thứ nhất, vì không đối diện được với cảm xúc tiêu cực mà trách rằng so sánh khiến ta ghen tỵ.
Chúng ta thường ghen tị với người:
Giàu hơn.
Giỏi hơn.
Hạnh phúc hơn.
Được yêu mến hơn.
Có những mối quan hệ tốt hơn.
Nhưng ghen tị,
tự thân nó không xấu.
Nó chỉ nói lên một điều rất đơn giản:
Trong thâm tâm, ta cũng muốn có những điều đó.
Không có gì đáng xấu hổ
khi mong mình được sống tốt hơn.
Vấn đề nằm ở chỗ này:
Người yếu đuối không biến ghen tị thành động lực, mà biến nó thành sự phủ nhận.
Họ hạ thấp giá trị của thứ mình không có.
Họ gọi thành công của người khác là “may mắn”.
Họ bảo hạnh phúc ấy là “ảo”.
Đó chẳng phải là đang phản bội chính khát khao thật sự của bản thân hay sao?
Thứ hai, vì không chịu nổi việc bản thân có khuyết điểm mà không dám so sánh với người khác để nhìn thấy vấn đề của chính mình.
Chúng ta không ai hoàn hảo, nhưng không có nghĩa chúng ta không thể hoàn hảo hơn.
Vậy nên không thể lấy lí do không ai hoàn hảo để dung túng cho tật xấu của chính mình.
Không có gì xấu khi chúng ta có khuyết điểm, chỉ có sự tụt hậu khi không chịu khắc phục yếu điểm của bản thân.
Thực ra, nếu dùng đúng cách, so sánh rất hiệu quả.
Nó giúp ta nhận ra mối liên kết giữa nguyên nhân và kết quả.
Chỉ cần hai câu hỏi:
- Thứ nhất, “Đâu là sự khác biệt khiến chúng ta chưa có kết quả như họ?”
- và thứ hai, “Làm sao để chúng ta về đích khi không thể khắc phục sự khác biệt?”
Khi đó,
không còn chỗ cho khuyết điểm,
chỉ còn sự tự tin khi rõ ràng về bước đi tiếp theo của mình.
Thứ ba, vì sống không có mục tiêu mà đổ lỗi so sánh khiến bản thân mất tập trung.
“Làm sao có thể tập trung nếu thật ra không biết mình đang hướng về đâu?”
Khi mất định hướng, tâm trí con người sẽ đi tìm manh mối.
Nó nhìn sang người khác không phải để xao nhãng, mà để tự hỏi:
“Cái gì trong đó là thứ mình thực sự muốn?”
Hôm nay, bạn muốn nhà, muốn xe.
Ngày mai, bạn lại muốn bỏ hết để đi du lịch.
- Lúc thì muốn công việc ổn định.
- Lúc lại mơ khởi nghiệp.
Nhìn bề ngoài thì rối.
Nhưng nhìn kỹ hơn:
- Đích đến của khởi nghiệp cũng là để có nguồn thu nhập ổn định,
- và kết thúc của mỗi chuyến du lịch đều là một mái ấm để trở về.
Những người yếu đuối, họ ngợp trước những gì họ muốn, quá nhiều thứ nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Tôi muốn cái này, tôi muốn cái kia, tôi muốn cái kia nữa. Chấm Hết.
Những người mạnh mẽ thì lại khác, họ tìm cách sắp xếp lại những mong muốn và bước đi trên hành trình ấy. Khi đứng giữa ngã ba đường và tìm đủ mọi cách vẫn chưa có đáp án, họ sẵn sàng “chọn bừa” hướng đi. Đây không phải là liều lĩnh, mà là sự sáng suốt khi nhận ra bản thân mình không toàn năng, vẫn có điểm mù, vẫn có hạn chế. Cách duy nhất để tiến lên là “vừa đi vừa dò đường”.
So sánh có thể không tốt cho tâm lý, nhưng giống như cơ bắp cần tập luyện để phát triển,
tâm trí cũng cần mài dũa để vững vàng.
So sánh không xấu. Cách diễn giải mới là thứ quyết định.
Chúng ta không cần ngừng so sánh.
Chúng ta chỉ cần trả lời một câu hỏi:
“Mình đang so sánh để làm gì?”
So sánh để chứng minh hay để phát triển?
So sánh để Chứng minh – cái bẫy của cái tôi
Khi so sánh để chứng minh, bạn lấy người khác làm thước đo giá trị.
Rằng “Tôi phải hơn họ.”
Hệ quả là:
- Áp lực này sẽ không bao giờ dứt, vì sự thật là luôn có người giỏi hơn và cố gắng hơn ta.
- Nếu trong ngắn hạn, khi đã chứng minh được mình hơn một ai đó - rất dễ nảy sinh ra tâm lý tự mãn và ngừng nỗ lực. Còn lúc thua thì đố kỵ. Vì bản chất là ta đang xây dựng sự tự tin dựa trên sự thất bại hoặc kém cỏi của người khác thay vì thực lực nội tại.
So sánh để Phát triển – đòn bẩy của tiến bộ
Còn khi so sánh để phát triển, đối tượng ta hướng tới không còn là người khác, là tiềm năng của chính mình.
Trong tâm thế “Tôi học được gì từ họ?”, ta như có thêm 1 tấm bản đồ - 1 hướng dẫn trong tay.
Để nhìn xem với mục tiêu của mình thì ta định hướng điều tiếp theo cần thay đổi là gì? Những khoảng cách đó giúp ta xác định những kỹ năng mình còn thiếu.
Lúc này, một động lực được nuôi dưỡng bền vững từ bên trong, và ta sẽ rất vui và ngưỡng mộ thành công của người khác vì đó là minh chứng cho những gì con người có thể đạt được, và họ xứng đáng vì họ đã rất nỗ lực để chạm tới.
So sánh có thể không dễ chịu.
Nhưng cũng giống như cơ bắp cần sức nặng để phát triển,
Tâm trí cần được mài dũa để trở nên vững vàng.
Vấn đề không phải là so sánh.
Mà là bạn dùng nó để lớn lên, hay để tự vệ cho sự trì trệ của mình.